आठमहिनापछि छैटौंपटक प्रधानमन्त्री बन्ने निश्चित भएका देउवाको भाग्य जेनजी आन्दोलनका कारण तत्काललाई भने असम्भवजस्तो देखिएको छ । उनको छैटांै कार्यकारी यात्रा पूरा हुन संसद् पुनःस्र्थापना भएको खण्डमा या मध्यावधिमार्फत कांग्रेस ठूलो दल भई नेतृत्व गर्न पाएको खण्डमा मात्र पूरा हुने देखिन्छ ।

राजनीतिक परिवर्तनका लागि भएका सबैजसो आन्दोलनमा बर्खास्ती, आक्रमण, यातना झेल्ने ‘अभागी’ र परिवर्तनपछिका अधिकांश राजकीय अवसर पाएर ‘भाग्यमानी’ बन्ने नेताहरूको दुर्लभ सूचीमा देउवा मात्रै देखिन्छन् ।

आलोपालो सहमतिअनुसार प्रधानमन्त्री हुनैका लागि देउवाले निर्वतमान प्रधानमन्त्री ओलीका कतिपय कमजोरी एवं गलत कार्यशैलीको विरोध गरेनन् । कांग्रेसका नेताहरूले दबाब दिए पनि उनी मौन बस्थे ।

विभिन्न आन्दोलन हुँदै जनआन्दोलनदेखि जेनजी आन्दोलनका क्रममा कुटाइ खाने ‘अभागी’ नेता पनि उनै देउवा हुन् । २०६२÷०६३ सालको जनआन्दोलनमा देउवाले प्रहरीको कुटाइ खानुप¥यो । गिरिजाप्रसाद कोइरालासहित अन्य नेताहरूसँगै देउवाले कुटाइ खानुपरेको थियो । नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक)का सभापतिसमेत रहेका देउवाको त्यतिबेला टाउको फुटेको थियो । अहिले जेनजी आन्दोलनका क्रममा समेत रगताम्य हुनेगरी कुटाइ खाए । अन्य पूर्वप्रधानमन्त्रीहरू सुरक्षित रूपमा उद्धार गरिए पनि उनी घरमै श्रीमती आरजुसँग बसिरहेका बेला आन्दोलनकारीको घेरामा परे ।

देउवा प्रधानमन्त्री भएकैबेला ११ मंसिर २०५८ मा संकटकाल घोषणा गरे । ११ जेठ २०५९ सम्म ६ महिना संकटकाल रह्यो । संकटकाल थप्न खोजेपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालाले मानेनन् । त्यसपछि देउवाले संसद् विघटन गरी प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन मिति घोषणा गरे । तर, निर्वाचन गर्न नसकेपछि तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले असक्षम घोषणा गर्दै प्रजातन्त्रमाथि ‘कू’ गरेका थिए ।

९ असोज २००२ मा जन्मेका देउवा विद्यार्थीकालदेखि नै राजनीतिमा सक्रिय थिए । कांग्रेसको नेपाल विद्यार्थी संघको संस्थापक अध्यक्ष भएका देउवाले पञ्चायतविरुद्धको आन्दोलनमा पटकपटक जेल जीवन पनि बिताउनुपरेको थियो । उनीनिकटका नेताहरूले उनको जिब्रोमा करेन्ट लगाएर यातना दिएको पनि सम्झिन्छन् । त्यही भएर उनको बोली प्रस्ट छैन ।

कांग्रेसको केन्द्रीय सदस्य, उपसभापति हँुदै देउवा २०६९ सालमा पार्टी सभापति भएका थिए । पार्टीभित्र संगठन विस्तार र नेतृत्वमा उनी अगाडि छन् । २०५१–२०५२ सालमा देउवा पहिलोपटक प्रधानमन्त्री भए । २०५८–२०५९ सालमा दोस्रोपटक प्रधानमन्त्री भएका देउवा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रबाट बर्खास्तीमा परेका थिए ।

शाही निरंकुशतापश्चात २०६२–२०६३ सालको तेस्रो कार्यकालका लागि प्रधानमन्त्री भएका देउवालाई तत्कालै हटाइएको थियो । तर, चौथो कार्यकालका लागि देउवा पुनः २०७४–२०७५ सालमा प्रधानमन्त्री भए ।

त्यतिबेला उनले नयाँ संविधानअनुसारको पहिलो स्थानीय, प्रदेश र संघीय निर्वाचन गराएर असक्षमको ‘ट्याग’ हटाउन सफल भए । राजाबाट असक्षम घोषित गरी पदच्यूत भएका देउवाले निर्वाचनपश्चात आफू सफल हुने प्रमाण दिन सफल भए ।

त्यसपछि ओलीले प्रतिनिधिसभा विघटन गरेपछि संवैधानिक व्याख्या र सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि २०७८–२०७९ सालमा पुनः पाँचौं कार्यकालका लागि उनी प्रधानमन्त्री भए । त्यसबेला देउवाले कोभिड–१९ को व्यवस्थापनका साथै एमसीसी पारित गराउने प्रमुख कार्य गरेका थिए ।

नेपालका समकालीन नेताहरूमध्ये देउवा अनुभवी संसदीय नेतामध्येका एक हुन् । तर, उनीमाथि राजनीतिक अस्थिरता बढाउने, निर्णयमा ढिलाइ र नेतृत्वमा कमजोरीसमेत गर्ने टिप्पणी हुने गरेको छ । बहुदलीय प्रजातन्त्र प्रतिबन्धित हुँदा देउवा भूमिगत राजनीतिमा समेत सक्रिय नेता हुन् । पञ्चायती शासनविरुद्धको आन्दोलन गर्दा देउवालाई जेलमै कठोर यातना दिइएको बताइन्छ । भौतिक र मानसिक यातना पाएका देउवाले अछाम, काठमाडौंसहित देशका विभिन्न जेलमा जेलजीवन बिताएका छन् ।

देउवा अहिले राजनीतिको उतराद्र्धमा छन् । नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशनबाट पार्टी विधानअनुसार उनी सभापति हुन पाउँदैनन् । तर, अहिलेको जेनजी आन्दोलनपश्चात देउवामाथि अहिले नै नेतृत्व परित्याग गरी राजनीतिबाट संन्यास लिनुपर्ने ठूलो दबाब छ ।

अस्पतालमा उपचाररत देउवाले पार्टी सभापतिबाट राजीनामा गरेर युवा पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्न तयार भए नभएको विषयमा भने अहिलेसम्म मुख खोलेका छैनन् ।