भरतपुरको राजनीति: विकासपछि पनि रेणु दाहाल किन पराजित?

भरतपुर , चैत्र २२
भरतपुर महानगरपालिकाको मेयरको रूपमा रेणु दाहाल ले गरेका काम र त्यसका बाबजुद पनि प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा पराजित हुनुपरेको विषय नेपाली राजनीतिमा निकै चासोको विषय बनेको छ। यो घटनालाई केवल “काम गरे पनि हारियो” भन्ने सरल निष्कर्षमा सीमित गर्न मिल्दैन। यसभित्र स्थानीय र राष्ट्रिय राजनीति, दलगत समीकरण, जनअपेक्षा, नेतृत्व शैली र चुनावी मनोविज्ञानजस्ता धेरै तहहरू जोडिएका छन्।

सबैभन्दा पहिले, विकासको प्रश्नलाई बुझ्न आवश्यक छ। भरतपुरमा सडक विस्तार, पूर्वाधार निर्माण, पार्क, सडक बत्ती, स्वास्थ्य र सरसफाइका क्षेत्रमा सुधार जस्ता कामहरू भएका तथ्यलाई धेरैले स्वीकार गर्छन्। महानगरको व्यवस्थापन, फोहोर व्यवस्थापनमा सुधार, सिटी प्लानिङको प्रयास, पर्यटकीय क्षेत्र विकास लगायतका कामले रेणु दाहालको नेतृत्वलाई ‘काम गर्ने मेयर’को छवि दिएको थियो।

तर, विकास मात्र चुनाव जित्ने एकमात्र आधार हुँदैन। नेपाली मतदाताको व्यवहार हेर्दा स्थानीय तह र संघीय तहका चुनावमा फरक सोच देखिन्छ। स्थानीय चुनावमा व्यक्ति र काम हेर्ने प्रवृत्ति बलियो हुन्छ भने प्रतिनिधि सभा चुनावमा दल, विचारधारा र राष्ट्रिय राजनीति बढी हावी हुन्छ। त्यसैले मेयरका रूपमा लोकप्रिय भए पनि संघीय चुनावमा त्यही समर्थन स्वतः रूपान्तरण हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन।

दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष हो—दलगत समीकरण। नेपालमा चुनाव जित–हारमा गठबन्धन र पार्टीको भूमिका निर्णायक हुन्छ। पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वको राजनीतिक शक्ति, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) को संगठनात्मक अवस्था, र अन्य दलहरूसँगको सम्बन्धले परिणाममा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यदि विपक्षी दलहरू एकजुट भए वा मत विभाजन कम भयो भने व्यक्तिगत लोकप्रियता कमजोर पर्न सक्छ।

तेस्रो कारण जनअपेक्षाको व्यवस्थापन हो। जब कुनै नेताले धेरै काम गर्छ, जनतामा अपेक्षा झन् बढ्छ। सबैलाई सन्तुष्ट पार्न नसक्ने अवस्था आउँछ। केही वर्गले आफूलाई उपेक्षित महसुस गर्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, सहर केन्द्रित विकासले ग्रामीण भेगमा असन्तुष्टि जन्माउन सक्छ। विकास भए पनि “हामीसम्म पुगेन” भन्ने भावना चुनावमा असर पार्न सक्छ।

चौथो पक्ष हो—छवि र विवाद। रेणु दाहालको राजनीतिक यात्रा विवादरहित भने छैन। पहिलेका चुनावी विवाद, पुनः मतदान, पार्टीगत आरोप–प्रत्यारोपजस्ता विषयहरूले केही मतदातामा नकारात्मक धारणा बनाएको हुन सक्छ। चुनावमा यस्ता धारणा धेरै प्रभावशाली हुन्छन्, विशेष गरी जब प्रतिस्पर्धा कडा हुन्छ।

पाँचौँ कारण हो—व्यक्तिगत बनाम प्रणाली। नेपालमा धेरैजसो मतदाताले “नेता भन्दा पार्टी” रोज्ने प्रवृत्ति राख्छन्। त्यसैले व्यक्ति राम्रो भए पनि पार्टीप्रतिको असन्तुष्टि, राष्ट्रिय मुद्दा, महँगी, बेरोजगारी, सरकारप्रतिको असन्तुष्टि जस्ता विषयले मत परिवर्तन गराउन सक्छ।

छैटौँ पक्ष—नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय। पछिल्ला वर्षहरूमा नयाँ दल र स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको प्रभाव बढेको छ। यिनले परम्परागत दलहरूको मत काट्ने काम गर्छन्। यसले सानो अन्तरले हुने हार–जितमा निर्णायक भूमिका खेल्छ।

अन्ततः, चुनाव केवल कामको मूल्यांकन होइन—यो भावनात्मक, राजनीतिक र रणनीतिक निर्णयहरूको मिश्रण हो। रेणु दाहालको केसले यही देखाउँछ कि स्थानीय स्तरमा सफल देखिएको नेतृत्व पनि संघीय राजनीतिमा स्वतः सफल हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन।

यस घटनाले नेपाली राजनीतिलाई एउटा सन्देश दिन्छ—विकास आवश्यक छ, तर त्यो मात्र पर्याप्त छैन। जनतासँग निरन्तर संवाद, समावेशी नीति, सन्तुलित विकास, र सुदृढ राजनीतिक रणनीति बिना चुनाव जित्न कठिन हुन्छ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, रेणु दाहालको हार असफलता मात्र होइन, नेपाली लोकतन्त्रको जटिल यथार्थको एउटा उदाहरण पनि हो—जहाँ मतदाताले केवल काम मात्र होइन, समग्र राजनीतिक सन्दर्भ हेरेर निर्णय गर्छन्।

आइतबार, चैत २२, २०८२ मा प्रकाशित