“चोरीसिकार नियन्त्रण हुँदै गर्दा प्राकृतिक कारणले गैँडा मर्ने क्रम बढे जस्तो देखिएको छ । अहिले मरेका गैँडालाई अस्वाभाविक नै मान्न सकिँदैन तर पनि गैँडा एकपछि अर्को मर्दै जानु चिन्ताको विषय हो,” उहाँले भन्नुभयो । प्राकृतिक कारणले गैँडा मर्नुका कारण अध्ययन हुनुपर्ने उहाँको भनाइ छ तर यो वर्ष बाढीका कारण केही गैँडा गुमाउनुपरेको उहाँले जानकारी दिनुभयो ।

कति गैँडा बाढीले बगाएर मरे वा भारत पु¥याए भन्ने यकिन तथ्याङ्क कतै भेटिँदैन । २०७३ सालको साउन अन्तिम साता आएको बाढीले बगाएर भारत पु¥याएकामध्ये १० वटा गैँडा उद्धार गरी ल्याइएको तथ्याङ्क निकुञ्जसँग छ । भारतको वाल्मीकि टाइगर रिजर्भ र डिभिजन फरेस्टमा त्यो बेला तीन वटा गैँडा भेटिए पनि त्यसलाई नेपाल फर्काउन सकिएको थिएन । अहिले पनि बगाएर लगेका गैँडा उतै रहने गरेको बताइन्छ ।

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका इकोलोजिस्ट हरिभद्र आचार्य बाढीका कारण निकुञ्जभित्रका पोखरीको संरचना परिवर्तन हुँदा पनि गैँडा मरेको हुन सक्ने धारणा राख्नुहुन्छ । “गैँडा मात्रै होइन, कुनै पनि प्राणीको जन्म र मृत्यु स्वाभाविक मान्नु पर्छ तर यो वर्ष आएको बाढीले निकुञ्जभित्रका धेरै पोखरी दलदलमा परिवर्तन भएको गैँडाले थाहा नपाउँदा ज्यान गएको हुन सक्छ,” उहाँले भन्नुभयो । पारवहन क्षमता र वासस्थानको अवस्थाले पनि गैँडाको मृत्युको आधार बन्ने विज्ञहरूले औँल्याएका छन् ।

“निकुञ्जमा पहिला २० प्रतिशत घाँसे मैदान थियो । अहिले त्यो घटेर दस प्रतिशतभन्दा कममा सीमित भएको छ । राप्ती र नारायणी नदीमा बर्सेनि आइरहने बाढीले निकुञ्जका पोखरी पुरिँदै गएका छन्,” निकुञ्जका एक अधिकारीले भन्नुभयो । राप्ती नदीमा लगाइएको बाँधले पानीको धार परिवर्तन गर्न नपाउँदा पनि समस्या भएको बताइन्छ ।

“बाँध नहुन्जेल पानीको धार कहिले कताबाट कहिले कताबाट बग्थ्यो । पानी नबगेका ठाउँमा घाँसे मैदान र पोखरीहरू हुन्थे तर अहिले त्यो भएन । बाँधले अहिले पानीको बहाव एकै ठाउँबाट लैजाँदा यो समस्या आयो,” उहाँले भन्नुभयो । उहाँले चुरे र महाभारत शृङ्खलामा भइरहेको अनियन्त्रित विकास योजनाले जथाभाबी डोजर लगाइँदा पनि त्यहाँका माटो पानीले बगाएर निकुञ्जमा ल्याउँदा घाँसे मैदान र पोखरीहरू पुरिरहेको पनि जानकारी दिनुभयो ।

गैँडा घाँस खाने र पानीमा आहाल खेल्ने जनावर हो । घाँसे मैदान र पोखरी पुरिँदा यो समस्यामा आएको अनुमान विज्ञहरूको छ । इकोलोजिस्ट आचार्य दलदलमा फसेका गैँडा र बाघले घाइते बनाएका गैँडाको बच्चालाई तत्काल उद्धार गरी उपचार गराउन सकिए गैँडाको

प्राकृतिक मृत्यु दर घटाउन सकिने बताउनुहुन्छ । पछिल्लो गणना अनुसार नेपालमा ७५२ वटा गैँडा रहेका छन् । यसमध्ये चितवन निकुञ्जमा मात्रै ६९४ वटा गैँडा छन् । चितवनका अलावा पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज र शुक्लाफाँटामा पनि गैँडा रहेका छन् ।