हिउँरेखा माथि सर्दै जाँदा माथि उक्लेको हिउँचितुवाले आहारा नपाउने समस्या बढ्दो छ । जायजन्म धेरै भएका बखत फराकिलो क्षेत्रमा विचरण गरे पनि घरबस्ती पसेरै पशुधन खाइदिने स्वभाव हिउँचितुवाको नहुने दाबी उहाँले गर्नुभयो । जलवायु परिवर्तनको असरले सगरमाथालगायतका क्षेत्रमा तिब्बती ब्वाँसो र तल्लो भेगको चितुवा गोठमै पसेर भेडाच्याङ्ग्रा खाइदिने गर्दा त्यसको दोष हिउँचितुवालाई लाग्ने गरेको ढकालले बताउनुभयो ।

दसबर्से कार्ययोजनासहित संरक्षणको पहल

नेपालमा हिउँचितुवाको वैज्ञानिक अध्ययन हुन नसक्दा संरक्षणमा कठिनाइ छ । हिमालको भौगोलिक अवस्था कठिन हुने भएकाले बाघ र गैँडा गणना गरे जस्तो हिउँचितुवा गन्न सकिँदैन । उच्च हिमाली भेगमा प्रविधि र मानव स्रोतसाधन पुर्‍याउनै कठिन हुने महानिर्देशक कँडेलले जानकारी दिनुभयो । जसका कारण सबै खालका तथ्य सङ्कलन गर्न सकिँदैन ।

सन् १९०० को दशकमा गरिएको गणना अनुसार नेपालमा ३५० देखि चार सय वटा हिउँचितुवा रहेको अनुमान थियो । बुधबार मात्र सार्वजनिक कञ्चनजङ्घा क्षेत्रको एक सर्वेक्षण अनुसार त्यहाँ अनुमानित नौदेखि २४ वटा हाराहारीमा हिउँचितुवा छन् । डोल्पामा ३० वटा हिउँचितुवा रहेको अर्को फरक सर्वेक्षणले देखाएको छ । हुम्ला, गौरीशङ्कर क्षेत्रमा विभिन्न संस्थाले आफ्नै तरिकाले सर्वेक्षण गरे पनि नतिजा बाहिर आएको छैन । सबैलाई एकीकृत गरेर पूर्ण तथ्य बनाउन विभागले पहल थालेको छ ।

सङ्ख्यामा कम भए पनि नेपालका उच्च हिमाली भेगको संरक्षित क्षेत्रमा ४० प्रतिशत र बाह्य भेगमा ६० प्रतिशत वासस्थान छ । हिउँचितुवा संरक्षणमा नेपालमा विदेशको जस्तै कानुनमा कडाइ गर्न सकिने अवस्था छैन । महानिर्देशक कँडेलका अनुसार छिमेकी मुलुक भारतको हिउँचितुवा बस्ने क्षेत्रमा कोही प्रवेश गरेमा सिधै गोली ठोक्न पाइने कानुन छ । त्यसको विपरीत नेपालमा समुदायलाई नै संरक्षणको स्वामित्व दिने गरी सचेतना बढाउने संरक्षणको नीति छ ।

उहाँले थप्नुभयो, “विदेशी पर्यटकले हिउँचितुवालाई हिमालको दुर्लभ र आदर्श वन्यजन्तु मान्छन्, त्यो हेर्न जतिसुकै मूल्य तिर्न पनि तयार हुन्छन् ।” नेपालको हिमाली भेगमा हिउँचितुवाको धर्म संस्कृतिसँग प्रगाढ नाता छ । सगरमाथामा हिउँचितुवालाई हिमालको भगवान्को प्रतीकका रूपमा स्थानीयले पूजाअर्चना गर्छन् ।

विभागले हिउँचितुवा संरक्षणको १० बर्से कार्ययोजना बनाएर काम थालेको छ । जसमा वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने, राहतमैत्री संरक्षणसँगै समुदायलाई संरक्षणको स्वामित्व दिने गरी संरक्षण थालिएको छ । सगरमाथा, डोल्पा, कञ्चनजङ्घालगायतका क्षेत्रमा स्थानीय उपभोक्ता समितिमार्फत संरक्षणको एकीकृत अभियान सुरु भएको विभागले जनाएको छ ।

आगामी वर्ष वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्दा प्रविधिको उच्चतम प्रयोगसहित डिएनए सङ्कलन, क्यामरा ट्र्यापिङ, ड्रोनको प्रयोग गरिने जनाइएको छ ।

गोरखापत्रबाट साभार
चादनी हमाल