डल्फिन केवल जल पारिस्थितिक तन्त्रकै सूचक मात्र होइन, स्थानीय माझी समुदायको धार्मिक आस्थासँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको प्राणी हो । माझी मल्हा संजालका अध्यक्ष गुलाबी मुखियाका अनुसार डल्फिनलाई माझी समुदायकालागि कुलदेवताको रूपमा पुजिँदै आएको छ ।

वर्षेनी कात्तिक-मंसिरमा नदी पूजा र डल्फिनको विशेष पूजा गर्ने परम्परा अझै जीवित छ । तर अवैध सिकारले डल्फिन मात्र होइन, समुदायको धार्मिक विश्वासमा पनि चोट पुगेको अध्यक्ष मुखियाको गुनासो छ ।

गंगेटिक डल्फिनको संकट र नेपालमा चुनौती

नेपाल, भारत र बङ्गलादेशमा मात्र पाइने गंगेटिक डल्फिनको संख्या पछिल्ला वर्षहरूमा झन्डै ५० प्रतिशतले घटेको छ । हाल यसको विश्वव्यापी संख्या करिब ३ हजारको हाराहारीमा रहेको अनुमान छ ।

नेपालमा सन् २०११ को अध्ययनले करिब १०० वटा डल्फिन भएको अनुमान गरे पनि, २०१८ को देशव्यापी गणनाले जम्मा ५२ वटा मात्र डल्फिन भेटिएका थिए । तीमध्ये ४३ वटा कर्णाली मोहना क्षेत्रमा र ९ वटा कोशीमा थिए ।

डल्फिन नेपालको कोशी, कर्णाली र नारायणी नदी क्षेत्रमा पाइन्छन् । कहिलेकाहीँ महाकालीमा पनि देखिएको भए तापनि हाल त्यहाँबाट लोप भएको छ । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागको “डल्फिन व्यवस्थापन कार्ययोजना २०२१–२०२५” अनुसार डल्फिन पानीको शुद्धताको सूचक हुन् । तिनीहरूको आहार स–साना माछा हुन् भने फागुनदेखि वैशाखसम्म प्रजनन् काल हुन्छ ।

डल्फिनले ८–९ महिनाको गर्भधारणपछि बच्चा जन्माउने र बच्चाले दुई महिनापछि आहार लिन थाल्ने जैविक चक्र रहेको छ ।

संरक्षणमा चुनौती, बाँध र प्रदूषण

जल स्रोतको अति दोहन, नदी प्रदूषण, तथा नेपाल–भारत सिमानामा निर्माण गरिएका ठूला ड्याम र ब्यारेज डल्फिनको आवतजावतमा प्रमुख बाधक बनिरहेका छन् । ब्यारेज खुलेका बेला नेपालबाट भारत गएको डल्फिन फर्कन नसक्ने समस्याले संरक्षणमा थप चुनौती थपेको संरक्षणकर्मीहरू बताउँछन् ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा सप्तकोशी नदीमा डल्फिनको स्थिर तथा बढ्दो संख्या संरक्षणको हिसाबले सकारात्मक संकेत भएको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षका वरिष्ठ संरक्षण अधिकृत भुपेन्द्र प्रसाद यादव बताउँनुहुन्छ ।