गाउँभरिका हलगोरु हेलिँदै हिलोमा

बाजुरा, जेठ १३ गते । दुर्गम बाजुरा जिल्लाको पूर्वी–उत्तर क्षेत्रमा रहेको बुढीनन्दा नगरपालिका–१०, पाण्डुसैनमा मङ्गलबार बिहानैदेखि ठुलो चाडपर्व जस्तो माहोल बन्यो । एकाबिहानै कोही टीकाटालो लगाउँदै थिए, कोही दमाहा बजाउँदै थिए, त्यही बाजाको तालमा कोही हलगोरु जोत्दै, गरो सम्याउँदै थिए, महिला असारे रोपाइँका गीत गाउँदै थिए त कोही बिउ ओसार्ने, रोप्ने गर्दै थिए । बाटुल्सेराको एउटै गरोमा एक दर्जन जति हलगोरुको फेरो ! त्यो रमिता हेर्ने पनि उत्तिकै थिए ।

यसरी रमाउँदै, खेल्दै दिउँसो ११ बजे सुरु भएको रोपाइँ साँझ ७ बजेतिर सकिएको थियो । रोपाइँ सकिँदा पनि दमाहा बजाएर नाच्दै, गाउँदै रोपाहार घर फर्किए । पाण्डसैनको यो रोपाइँ रमिता पुस्तौँदेखि जेठ १२ गते हुँदै आएको छ । रोपाइँलाई विगतमा झँै यस पटक पनि चाडपर्व मनाए जस्तै गरेर निरन्तरता दिइएको हो । रोपाइँसँगै रोपाहार र दमाहा बजाउनेलाई मासुसहितका विभिन्न पकवान खुवाइएको थियो ।

“जेठ १२ गते जो जहाँ भए पनि एक परिवारको एक जना रोपाइँ गर्न आउनैपर्ने चलन छ, त्यही मान्यता अनुसार आफू पनि सदरमुकाम मार्तडीबाट गाउँ आएकी हुँ,” पाण्डुसैन गाउँकी अगुवा महिला राधिका बोहराले बताउनुभयो । जुम्ला राज्यका बेला तत्कालीन राजाले बाटुसेरा कैलाश देवतालाई खुसी बनाउनका लागि पाण्डुसैनको सेरामा रोपाइँ गर्नू भन्ने आदेश अनुसार यहाँ सालिन्दा जेठ १२ गते रोपाइँ हुने गरेको छ ।

स्थानीयको भनाइ अनुसार यो रोपाइँकै दिन गाउँमा रहेको बाटुल्सेरा कैलाश भगवान्को थानमा रहेका सुनको थाल, चाँदीको हलो, जुवामा समेत रोपाइँको हिलो लगाइने गरिन्थ्यो भने थालमा साङ्केतिक रूपमा धान रोप्ने गरिन्छ । तर करिब एक सय वर्षपहिले ती वस्तु आगलागीबाट नष्ट भए । अहिले पनि कैलाशथानमा रोपाइँको हिलो राख्ने र धान उमार्ने गरिएको बाटुसेरा कैलाशका धामी मदन बोहराले बताउनुभयो ।

जुम्ली राजाले पाण्डुसैनका बोहरा मुखियालाई उत्सवका रूपमा रोपाइँ गर्न दिएको आदेश आजसम्म पनि उचित मानेर कार्यान्वयन भइरहेको बोहरा परिवारकै सदस्य तथा बुढीनन्दा नगरपालिकाका प्रमुख जनक बोहराले बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “हाम्रो कुलका मुखियाका जेठा छोरा कुम्भ बोहराको खेतबाट सुरु भएर आजको रोपाइँ सकिएको छ । मङ्गलबार पाण्डुसैनमा रहेका १२ वटै बोहरा परिवारका खेतमा रोपाइँ भएको हो । सबै परिवारको ६० पाथीका दरले बिउ लाग्ने खेत रहेका छन् ।”

प्रचलन अनुसार वरपरका छरछिमेकसहित सयौँ महिला तथा पुरुष आजको रोपाइँमा सहभागी भए । पूर्ववडासदस्य मनसुर लुहारले भन्नुभयो, “रोपाइँका बेला दमाहा (बाजागाजा) बजाएर विगतमा झैँ खुसियाली मनाइयो । पाण्डुसैन सेरामा रोपाइँ गर्नेका लागि परम्परा अनुसारै जेठ ११ गते धानको बिउ निकाल्ने गरिन्छ ।

“तत्कालीन नेकपा माओवादीले द्वन्द्वकालमा कतिपय परम्परा अन्त्य गरेको थियो तर यो परम्परा तोड्न उनीहरूले पनि चासो राखेनन्, यो परम्परा राम्रो भएकाले नै निरन्तरता दिइएको होला,” नगरप्रमुख बोहराले बताउनुभयो । “पराम्परादेखि पाण्डुसैन सेरानजिकै डामरखोला भएकाले सिँचाइ अभाव छैन,” नगरप्रमुख बोहराले भन्नुभयो, “यहाँ पहिले कालो मार्सी धान लगाउने चलन थियो, अहिले भने जुम्ली हाइब्रिड धान रोप्ने गरिएको छ ।”

हिउँदमा हिउँ पर्ने पाण्डुसैन लेकको सो जिउलोमा असोजको अन्तिममा धान पाक्ने गर्छ भने उत्पादन पनि राम्रै हुने गरेको छ । कृषि ज्ञान केन्द्र बाजुराका प्रमुख जसीराम सहनीले पाण्डुसैनको करिब ७२० रोपनी खेतमा हुने गरेको रोपाइँ बाजुराको पहिलो रोपाइँ भएको बताउनुभयो । उहाँले सो क्षेत्र बाजुरामै राम्रो धान उत्पादन हुने क्षेत्र भएको बताउँदै प्रतिरोपनी एक क्विन्टलसम्म धान फल्ने बताउनुभयो । बाजुरामा सात हजार पाँच सय हेक्टरमा रोपाइँ हुने गरेको छ ।

बुधबार, जेठ १३, २०८३ मा प्रकाशित