लोमान्थाङ गाउँपालिकामा माटोको पर्खालभित्र रहेको १४ औं शताब्दीको ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार समेत काँचो माटोको प्रयोग गरी बनाइएको अवस्थामा भूकम्पको धक्काले जीर्ण बनेको छ । सन् २००८ मा संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को) ले माटोको सहर, दरबार भएकाले विश्व सम्पदा सूचीमा समेत सूचीकृत गर्न प्रस्ताव गरेको थियो ।

पछिल्लो समय मौलिक घरहरू नासिन थालेपछि सम्पदा संरक्षणमा सक्रिय संस्थाले समेत चिन्ता ब्यक्त गर्नेगरेका छन् । उपल्लो मुस्ताङमा पूरानो घरहरू मासेर आरसीसी ढलान गरेर कङ्क्रिटका घर बनाउन थालेपछि मुन्डे घर जोखिममा परेको कृषि तथा वातावरणको क्षेत्रमा सक्रिय डा. टीकाबहादुर कार्कीले बताउनुभयो ।

डा. कार्कीले भन्नुभयो, ‘‘मुस्ताङमा खेतबारीदेखि घरसम्म जलवायु परिवर्तनको असर देखिएको छ, बर्षाका कारण सुक्खा पहाडलाई समेत असर गरेको छ।’’ मुस्ताङमा माटोको छाना भएका घरले हिमपात, अत्यधिक जाडोमा न्यानो र गर्मीमा शीतल महसुस हुने भएकाले रैथाने सीप, ज्ञान र वास्तुकलायुक्त माटोको प्रयोगमा अझै स्थानीयको चासो र चिन्ता रहेकाले मुन्डे घरको तथ्याङ्क संकलनसहितका कार्यमा स्थानीय तहको चासो छ ।

घरपझोङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष मोहनसिंह लालचनले पुर्खाले दिएको उपहार भएकाले संरक्षणमा अनुदानसहितका कार्यलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति रहेको बताउनुभयो । अध्यक्ष लालचनले भन्नुभयो, ‘‘पर्यटकलाई आर्कषित गर्न सकिन्छ, जलवायु परिवर्तन सम्मेलनमा समेत यस विषयमा छलफल गर्दैछौ ।’’

६ बर्षअघि थासाङ गाउँपालिका –४ न्याउरीबोट एक किशोरको घटनास्थलमा नै ज्यान समेत गएको थियो । परिवारका अन्य सदस्य घाइते भएका थिए । मुस्ताङको जोमसोम केन्द्रका अनुसार तल्लो मुस्ताङ क्षेत्रमा ५० मिलिमिटरदेखि १ सय मिलिमिटरसम्मको वर्षा हुने गरेको छ । यसलाई ठूलो वर्षामा मापन गर्ने गरिन्छ ।